लोकप्रिय खबर

उखु किसानलाई ४५ दिन भित्रै अनलाईन पेमेन्ट गर्ने सरकारको तयारी: मन्त्री यादव

ख्रीष्टियन समुदायका प्रमुख तीन संस्था एनसिएफ, एनसिएस र एफएनसीएनबीच सात बुदेँ सहमति (सहमति पत्रसहित)

हवाई उडानको टुङ्गो नलाग्दा सन्दीपले सिपिएल खेल्नेबारे अन्योल

कानुन संशोधन नगरी स्थानीय निर्वाचन हुन सक्दैन : गुरुङ

माई नगरमा दोश्रो कोरोना संक्रमित भेटिए

अर्जुनधारा नगरपालिकाद्वारा कृषकलाई च्यापकटर (कुट्टी काट्ने) यन्त्र वितरण

अपाङ बाल शिक्षा सरोकार केन्द्रलाई खाध्यान्न तथा दैनिक आवश्यकीय सामाग्री प्रदान

रुखको रामकहानी

झण्डै २५०० वर्षभन्दा पुरानो इतिहास रहेको मानिने जिन्को बाइलोबा पाँच दशकअघिसम्म काठमाडौंका सडकमा यत्रतत्र भेटिन्थे । काठमाडौंमै भेटिने यो विरुवाको इतिहास खोज्ने हो भने यस भेगका सबै वनस्पतिभन्दा जेठो रुख हो । यसलाई वनस्पति शास्त्रीहरु डायनोसरको पालादेखि हालसम्म लोप नभएको एकमात्र प्रजातिको रुपमा चिनाउने गर्छन् । तर सडक विस्तारको क्रममा यो रुखलाई सडक किनाराबाट विस्तापित गरियो । अहिले गोदावरीको बोटानिकल गार्डेनमा अस्तित्व रक्षाको लागि संघर्षरत छ, यो प्रजाति ।

साढे २४ करोड वर्षदेखि साढे ६ करोड वर्षको बीचमा पृथ्वीमा डायनोसरको अस्तित्व देखिएको वैज्ञानिक अध्ययनले देखाएको छ । त्यसदेखि हालसम्म मानव विकासमा ठूलाठूला क्रान्तिहरु भए । तर जिन्को एउटा त्यस्तो वनस्पति रहृयो, जसले डायनोसरकै पालादेखि हालसम्म पनि आफ्नो अस्तित्व जोगाउन सफल भयो । राष्टि्रय हर्बेरियम तथा वनस्पति प्रयोगशालाका प्रमुख सुभास खत्री नेपालमा पाइने कुल वनस्पतिहरुमध्ये जिन्को बिलोबा नेपालको हालसम्म भेटिएको सबैभन्दा जेठो वनस्पतिको प्रजाति मान्छन् ।

गत साता बेलायतको क्यामि्रज विश्वविद्यालयमा स्थित बोटानिकल गार्डेनको प्रवेशद्वारमा रहेको ‘न्युटनको स्याउको रुख’ तुफानमा परेर ढल्यो । गार्डेनका क्युरेटर डा. स्यामुअल ब्रोकिङटनले बीबीसीलाई बताए अनुसार ६८ वर्ष पुरानो यो रुखको साइनो न्युटनको गुरुत्वाकर्षण सम्बन्धी सिद्धान्तसँग सम्बन्धित छ । यो न्युटनकालीन रुख त होइन तर यसले सोही समयको आभाष दिलाउने गरेकोले यसलाई विशेष मानिन्थ्यो ।

विश्वको इतिहासमा स्याउको रुखसम्बन्धी रोचक किस्साहरु छन् । ३ वटा ‘एप्पल’ले संसारमा क्रान्ति ल्याए भन्ने भनाइ पनि चर्चित छ । एउटा एडमको एप्पल, जसबाट मानवको अस्तित्वमा क्रान्ति आयो । दोस्रो न्युटनको ‘एप्पल’ जसबाट गुरुत्वाकर्षण सम्बन्धी नियमले विज्ञानमा क्रान्ति ल्यायो । तेस्रो स्टिभ जब्सको ‘एप्पल’ जसले अहिले विश्वको प्रविधि दुनियाँमा क्रान्ति ल्याइरहेको छ । तर गत महिना सोही स्याउको एउटा प्रतिरुपको दुखद् अवसान भयो ।

रुखको पर्यावरणसँग सम्बन्ध

माघ तेस्रो साता पृथ्वी राजमार्ग अन्तर्गत् शुक्ला गण्डकी नगरपालिकामा एउटा अग्लो सिमलको रुख काटिएको विषयले राष्टि्रय स्तरमा चर्चा पायो । यो सिमलको रुखमात्रै थिएन । सोही रुखको सिरानमा गिद्धको अन्डासहितको गुँड थियो । त्यो सिमलसँगै पर्यावरणीय सन्तुलन जोगाउने गिद्धको घर भत्किएको थियो । उसको मातृत्व खोसिएको थियो ।

चराहरुको घर नै रुख हो । त्यसैमाथि पनि गिद्धहरु प्रायः सिमलको रुख बाहेक अन्त बस्दैनन् । शान्त ठाउँ मन पराउने गिद्धलाई अग्लो सिमलको सिरान नै प्यारो लाग्छ । त्यसैले सिमलसँगै त्यहाँ गिद्धको बासस्थान खोसिएको थियो ।

रुखले साँच्चिकै चराचर जगतलाई नै मातृत्व दिने गर्छ । खानको लागि फल, सुरक्षाको लागि डाँठ र हावाको लागि पात । रुखका कुनै पनि चिज हामी र पर्यावरणका लागि अनावश्यक छैनन् । दाउरा, घाँस, काठपात, फलफूलको अविरल स्रोत मात्र होइन, यो त हावा, पानी, पर्यावरण र समग्र जीवनकै एउटा अभिन्न अंश हो । यसले चराचर जगतलाई नै आफ्नो मातृत्वमा संरक्षित गरेको छ ।

 कति बाँच्छन् रुखहरु ?

विशेषगरी गर्मी ठाउँमा पाइने सालको सम्बन्धमा एउटा रोचक भनाइ छ, सय वर्षसम्म बडा, अर्काे सय वर्षसम्म खडा र अर्काे सय वर्षसम्म लडा । अर्थात् यो १०० वर्षसम्म बढ्दो क्रममा हुन्छ, २०० वर्षसम्म त्यसको वृद्धिदर कम हुन्छ तर खडै रहन्छ । ३०० वर्षसम्म यसलाई लडाउँदा पनि बाँचिरहन्छ ।

रुखको आयु कति हुन्छ भन्ने प्रश्नको झट्ट उत्तर दिन गाह्रो छ । यसलाई हामी मान्छेको जीवनसँग पनि दाँज्न सक्छौं । हावापानी, खानपान र हुर्काइको अवस्थाको आधारमा जापानी र नेपालीको उमेर अन्तर हुन सक्छ । नेपाली-नेपाली बीचमै पनि यसमा भेद देख्न सकिन्छ । त्यसरी नै रुखको आयु पनि प्रजाति र हावापानीका आधारमा निर्धारण हुने वन तथा वातावरण मन्त्रालय अन्तर्गत्को रेड कार्यान्वयन केन्द्रका प्रमुख डा. दिपक खराल बताउँछन् ।

अमेरिकाको हृविलर पिकमा पाइने प्रोमेथियस नामक वनस्पति झण्डै ५००० वर्षसम्म अस्तित्वमा रहेको दाबी गरिन्छ । दक्षिण पश्चिम इङ्ग्ल्याण्डको साभरनेक वनमा ११०० वर्ष पुरानो बिग बेली ओक प्रजातिको रुख अहिले पनि अस्तित्वमा छ । हेस्टिङ्सको युद्धको समयमा हुर्काइएको बिग बेली ओकले ब्ल्याक डेथ, अँग्रेजी गृहयुद्ध, औद्योगिक क्रान्ति र दुईवटा विश्वयुद्ध जस्ता भयानक मानवीय विपत्तिलाई पन्छाएर अहिलेसम्म बाँचेको छ । तर सोही भेगमा क्याम्बि्रज विश्वविद्यालयभित्रको ६८ वर्ष पुरानो रुख सामान्य दैवी विपत्तिमै ढल्यो । त्यसैले रुखको उमेर वातावरण र प्रजाति अनुसार फरक हुन्छ भन्ने कुरालाई पुष्टि गर्छ ।

डा. खरालका अनुसार रुखको आयुलाई बायोलोजिकल र टेक्निकल गरी २ भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ । वायोलोजिकल रोटेसन अफ एजले कुनै वनस्पतिको वृद्धिदर रोकिएपछि पनि त्यो जीवितै रहने कुरालाई जनाउँछ भने टेक्निकल रोटेसन अफ एजले वनस्पतिको वृद्धिदर कति वर्षसम्म हुन्छ भन्ने कुरालाई संकेत गर्छ । उदाहरणको लागि सालको टेक्निकल रोटेसन अफ लाइफ १५० वर्षको छ भने पनि रुख ३०० वर्षसम्म बाँच्न सक्छ । तर यसमा वृद्धिदर शून्य हुन्छ । त्यसैले नेपालमा अहिलेसम्म पाइएको मध्ये बायोलोजिकल रोटेसन अफ एजको आधारमा ४०० देखि ५०० वर्ष पुराना रुखहरु समेत अस्तित्वमा छन् भन्न सकिन्छ ।

कसरी पत्ता लगाइन्छ रुखको आयु ?

स्पष्ट अभिलेख छैन भने रुखको आयु पत्ता लगाउन त्यति सहज भने छैन । तर केही वैज्ञानिक विधिहरु छन्, जसले रुखभित्र देखिने गोलाकार रेखाहरुको आधारमा त्यसको उमेर पत्ता लगाउन सकिन्छ ।

रुखको विकास हुँदै जाँदा हरेक वर्ष एउटा गोलाकार रेखा थपिँदै जान्छ । यस्ता रेखाको आधारमा त्यसको उमेर पत्ता लगाउने गरिन्छ । यसमा पनि दुई फरक विधिको प्रयोग गरिन्छ । कतिपयले रुखलाई बीचबाट प्वाल पारेर त्यसको व्यासको आधारमा रुखको आयु पत्ता लगाउने गर्छन् । तर यस्तो गर्दा रुखमा क्षति पुग्ने भएकोले यसको वैकल्पिक विधिलाई धेरैले अपनाउने गर्छन् ।
कस्ता वनस्पति धेरै बाँच्छन् ?

वनस्पति प्रयोगशालाको तथ्यांक अनुसार नेपालमा ५००० भन्दा बढी फूल फुल्ने प्रजातिका रुख पाइन्छ । त्यसमध्ये तराई भेगका साल, सिसौ जस्ता रुख लामो समयसम्म बाँच्छन् । सालको बायोलोजिकल आयु औषतमा २०० वर्षसम्म भए पनि वनको व्यवस्थापन गर्ने बेलामा ८० वर्ष पुगे पुगेपछि काट्दा त्यसबाट बढी उत्पादन लिन सकिन्छ भन्ने मान्यता राखिन्छ । त्यसपछि त्यसको ग्रोथ हुँदैन र त्यत्तिकै निष्कृय हुन्छ भन्ने मान्यता राखिन्छ । सल्ला प्रजातिमा पनि ठाउँ अनुसारको उमेर फरक देखिन्छ ।

खोटेसल्लाको बायोलोजिकल आयु ४० वर्ष मानिन्छ । उच्च पहाड र हिमाली क्षेत्रमा गोब्रे सल्ला खोटेसल्लाभन्दा केही वर्ष धेरै बाँच्छ । ५० देखि ६० वर्षपछि त्यसको वृद्धि कम हुँदै जान्छ । पहाडी भेगमा बर, पिपल र समी जस्ता रुखहरु धेरै बाँच्छन् । त्यस्तै, उच्च पहाडी तथा हिमाली भेगमा देवदार, धुपी, गुराँस जस्ता वनस्पतिहरु लामो समय बाँच्ने गर्छन् ।

साललाई १०० वर्ष भने जस्तै पश्चिम नेपालमा देवदारलाई ‘ हजार वर्ष खडी, हजार वर्ष पडी र हजार वर्ष सडी’ भन्ने भनाइ छ । तर यो गति लामो समय नबाँचे पनि औषतमा यसको पनि आयु ४०० को हुने वनस्पति विज्ञहरु बताउँछन् ।

नेपाल खुला विश्वविद्यालयमा अध्यापनरत डा. मीना बोहोरा रुख विरुवाको जन्म, वृद्धिदर र मृत्युको शृंखला रोचक रहेको बताउँछिन् । यस्ता विरुवाको आयुलाई मौसम परिवर्तन र पर्यावरणीय परिवर्तनले पनि असर गर्ने गरेको उनी सुनाउँछिन् । अहिले सिमलको रुखसँगै पर्यावरणीय सन्तुलनमा जोखिम बढ्दै गएको उनी सुनाउँछिन् । शिवपुरीका वनस्पतिबारे अध्ययन गरेकी उनी पर्यावरणीय असन्तुलन बढ्दा शिवपुरी निकुञ्जमा खस्रु जस्ता वनस्पति हराउँदै गएकोमा चिन्ता व्यक्त गर्छिन् ।

फरेस्ट एक्सनको बुलेटिन ‘हाम्रो वन सम्पदा’मा शंकरप्रसाद दाहाल र ओम प्रकाश देवको आलेखमा उल्लेख भए अनुसार नेपालमा १८२२ प्रजातिका ढुसी, ४६५ प्रजातिका झ्याउ, ६८७ प्रजातिका एल्गी, ५२ प्रजातिका चरा, ६४० प्रजातिका पुतली, १८२ प्रजातिका माछा पाइन्छ । जसमा उल्लेख भए अनुसार फूल फुल्ने प्रजातिहरू मध्ये ५७० प्रजातिका वनस्पतिहरु जडीबुटीको रुपमा प्रयोग गरिन्छन् ।


प्रकाशित : २०७८ फाल्गुन २८, शनिबार : प्रकाशित

ताजा समाचार
  • खोज खबर बिसेष
    थप
  •